Sıfatın Emekliliği: Adlaşmış Sıfatlar Konu Anlatımı (İsimleşen Sıfatları Tanıyalım!)
Merhaba gençler, bugün dil bilgisi dedektifliğine soyunuyoruz!
Türkçenin en eğlenceli, bazen de en kafa karıştırıcı konularından biri olan Adlaşmış Sıfatlar konusunu halledeceğiz. Eski notlarınızı bir kenara bırakın, çünkü biz bu konuyu hayatın içinden örneklerle, pürüzsüz bir şekilde anlayacağız. Hazırsanız, sıfatların nasıl isimleştiğini görmeye başlayalım!
Adlaşmış Sıfat Nedir?
Adlaşmış sıfatlar, aslında bir ismi nitelemek için kullanılan ancak niteledikleri isim (ad) düşürüldüğü için o ismin görevini ve eklerini üstlenen kelimelerdir. Yani, sıfat görevinden çıkıp isimleşmişlerdir. Türkçede sıklıkla karşımıza çıkan bu yapı, cümlenin daha kısa ve akıcı olmasını sağlar. Bu duruma isimleşme de diyebiliriz.
Şöyle düşünün: Sıfat, ismin yanına yapışık yaşayan bir yardımcıdır. Eğer isim ortadan kaybolursa, sıfat mecburen ismin tüm sorumluluklarını (eklerini, görevini) üstlenir ve artık tek başına ayakta duran bir isme dönüşür.
Adlaşma Nasıl Gerçekleşir? (Sıfatın İsimleşme Süreci)
Adlaşmış sıfatın oluşması için tek bir şartımız var: Niteleme sıfatının yanındaki ismin düşmesi. Bu düşen isim, genellikle insan veya nesne olabilir.
Örnekleyelim:
- Sıfat Tamlaması: Yaralı insanları hastaneye taşıdılar. (Yaralı: Sıfat / İnsanları: İsim)
- Adlaşmış Sıfat: Yaralıları hastaneye taşıdılar. (Yaralılar: Artık isim gibi kullanılıyor.)
Gördüğünüz gibi, “insanlar” kelimesi düştü. “Yaralı” sıfatı, düşen ismin yerine geçerek hem çoğul eki (-lar) hem de belirtme durumu eki (-ı) aldı. İşte bu kelime artık bir adlaşmış sıfattır.
Adlaşmış Sıfatlar Hangi Ekleri Alabilir?
Sıfatlar, normalde çekim eki (çoğul, hal, iyelik) almazlar. Eğer alırlarsa, hemen adlaşırlar. Adlaşmış sıfatlar, isimlerin alabildiği tüm ekleri alabilirler:
1. Çoğul Ekleri (-lar, -ler)
Bu, adlaşmanın en sık görülen şeklidir.
- Çalışkan öğrenciler ödüllendirildi. → Çalışkanlar ödüllendirildi.
- Yaşlı kişiler oturuyordu. → Yaşlılar oturuyordu.
2. Durum (Hal) Ekleri
Belirtme (-i), Yönelme (-e), Bulunma (-de), Ayrılma (-den) eklerini alabilirler.
- Hastalıklı adamdan uzak durmalısın. → Hastalık lıdan uzak durmalısın. (Ayrılma Hali)
- Yeni bir eve taşındık. → Yeniye taşındık. (Yönelme Hali)
3. İyelik (Aitlik) Ekleri
Adlaşmış sıfatlar, kime ait olduğunu gösteren ekleri de alabilir.
- Büyük olan çanta benim. → Büyüğüm kayboldu. (Burada “büyük çantam” kastediliyor.)
Ayırt Edici Özellikler ve Karıştırmaman Gerekenler
Gençler, bazen bir kelimenin adlaşmış sıfat mı yoksa sadece isim mi olduğunu karıştırabiliyoruz. İşte bu ayrımı netleştirecek can alıcı noktalar:
1. Sadece Adlaşan Sıfatlar Mı Vardır?
Evet! Adlaşmış sıfat dediğimiz yapılar, yalnızca Niteleme Sıfatlarından oluşur. İşaret, belgisiz, sayı veya soru sıfatları isimleştiğinde, biz onlara zaten zamir (adıl) diyoruz. Yani adlaşmış sıfatlar, sadece bir nitelik (renk, durum, biçim) bildiren kelimelerden oluşur.
- Örnek: Şu kitap kayboldu. → Şu kayboldu. (Bu bir zamirdir, adlaşmış sıfat değil.)
- Örnek: Kırmızı araba çok hızlı. → Kırmızı çok hızlı. (Bu bir adlaşmış sıfattır.)
2. Adlaşmış Sıfatlar ve Kalıcı Adlar (İsimler)
Bazı kelimeler zamanla tamamen isimleşmiştir ve artık sıfat olarak kullanılmazlar. Bunlara kalıcı adlar diyoruz. Örneğin: dolma, sarma, dondurma.
- “Dolma” kelimesi eskiden “dolmuş yemek” anlamına geliyordu, şimdi ise doğrudan yemeğin adıdır.
- Adlaşmış sıfatın farkı şudur: Adlaşmış sıfatın yanına düşen ismi zihnimizde geri getirebiliriz. (“Kırmızıları” → Kırmızı elbise/araba/ayakkabı). Kalıcı adın yanına ise sıfat getiremeyiz.
Örneklerle Konuyu Pekiştirme Tablosu
Şimdi gelin, sıfat tamlaması ile adlaşmış sıfat arasındaki farkı net bir tabloyla görelim. Bu tabloyu defterinizin en başına not edin!
| Yapı | Örnek Cümle | Görev ve Açıklama |
|---|---|---|
| Sıfat Tamlaması | Gurbetteki insanlar memleketi özler. | “Gurbetteki” sıfattır, “insanlar” isimdir. Sıfat, ismi niteler. |
| Adlaşmış Sıfat | Gurbettekiler memleketi özler. | İsim (insanlar) düşmüştür. “Gurbettekiler” artık isim görevi üstlenmiştir ve çekim eki almıştır. |
| Sıfat Tamlaması | Çürük elmaları çöpe attık. | “Çürük” sıfattır, “elmaları” isimdir. |
| Adlaşmış Sıfat | Çürükleri çöpe attık. | “Elmaları” kelimesi düşmüştür. “Çürükleri” hem çoğul hem de hal eki almıştır. |
Sınavda Adlaşmış Sıfatı Anında Bulma Taktiği
Test çözerken veya yazılıda bir kelimenin adlaşmış sıfat olup olmadığını anlamak için şu üç adımı uygulayın:
- Kelimeye Bakın: Kelime bir nitelik (nasıl?) bildiriyor mu? (Örn: sıcak, soğuk, genç, iyi, kötü)
- Eklere Bakın: Kelime çoğul eki (-ler/-lar) veya hal eki (-i, -e, -de, -den) almış mı?
- İsmi Geri Getirin: Kelimenin önüne, düşmüş olabilecek uygun bir isim getirmeyi deneyin. Eğer anlam bozulmuyorsa, o bir adlaşmış sıfattır.
Uygulama: “İyiler her zaman kazanır.” cümlesi.
- Kelime: İyiler. (Nitelik bildiriyor: Nasıl insanlar?)
- Ek: -ler (Çoğul eki almış.)
- İsmi Geri Getir: İyi insanlar her zaman kazanır. (Anlam tam oldu!)
- Sonuç: “İyiler” adlaşmış sıfattır.
Unutmayın canlarım, Türkçe mantık dilidir. Eğer bir kelime, üstlenmediği bir görevi yapıyorsa (yani sıfatken isim gibi ek alıyorsa), orada bir adlaşma vardır. Bol bol okuyarak ve pratik yaparak bu konuyu tamamen zihnimize yerleştirebiliriz. Bir sonraki derste görüşmek üzere, başarılar dilerim!
