Kısaltmaların Doğru Yazımı: TDK Kuralları, Ek Getirme Sırları ve Püf Noktaları
Kısaltmaların Yazımı: Hızlı İletişimin Altın Kuralları
Kısaltmalar, bir kelime, terim veya özel ismin hızlı ve pratik bir şekilde ifade edilmesi amacıyla, o kelimenin veya kelime grubunun belli başlı harflerinin kullanılmasıyla oluşturulan biçimlerdir. Türkçede kısaltmaların yazımında büyük harf kullanımı, nokta kullanımı ve kısaltmaya ek getirme kuralları Türk Dil Kurumu (TDK) tarafından belirlenir. Bu kurallara uymak, yazılı metinlerimizde netlik ve anlaşılırlık sağlar. Kısaltmalar temelde büyük harfli ve küçük harfli olmak üzere iki ana gruba ayrılır.
Merhaba gençler, Türkçe dersinin en kritik ve maalesef en çok hata yapılan konularından birindeyiz: Kısaltmaların Doğru Yazımı! Kısaltmalar hayatımızı kolaylaştırır, mesajlaşırken, not tutarken bize zaman kazandırır. Ama bu hız bazen kuralları unutturuyor. Biz bugün, bu kısaltmaların takma isimleri nasıl doğru kullanacağımızı, onlara nasıl ekler (yani kuyruklar) takacağımızı tane tane öğreneceğiz. Hazır mıyız?
1. Büyük Harfli Kısaltmalar: Devlet Kurumları ve Özel İsimler
Büyük harfli kısaltmalar genellikle kurum, kuruluş, devlet veya uluslararası isimler için kullanılır. Bu kısaltmaların iki temel kuralı vardır ve bu kurallar bizim için hayati önem taşır:
Kural 1: Nokta Kullanımı ve T.C. İstisnası
Genellikle büyük harflerle yapılan kısaltmalarda, kelimelerin arasına veya sonuna nokta konmaz. Bu kuralın sadece iki tane kocaman istisnası var ve onları aklımızın bir köşesine yazıyoruz:
- T.C. (Türkiye Cumhuriyeti)
- T. (Türkçe)
Geri kalan hiçbir büyük harfli kısaltmada nokta kullanmıyoruz. Yani; TDK, PTT, THY, NATO, TBMM gibi kısaltmaları noktasız yazıyoruz. Sakın “T.D.K.” diye yazmaya kalkmayın, o bize zaman kaybettirir!
Kural 2: Ek Getirme Sanatı (Okunuşa Göre Ek Getirme)
İşte en çok hata yapılan yer burası! Büyük harfli kısaltmalara ek getirirken, o kısaltmanın açılımını değil, kısaltmanın kendisini okuyarak ek getiririz. Sanki kısaltma tek bir kelimeymiş gibi davranırız.
Örneklerle pekiştirelim:
- TDK (Türk Dil Kurumu) kelimesine ek getirelim. Açılımına göre değil, kısaltmaya göre okuyoruz:
DOĞRU: TDK’nin (te-de-ke’nin)
YANLIŞ: TDK’nun (Türk Dil Kurumu’nun) - PTT (Posta ve Telgraf Teşkilatı) kelimesine ek getirelim.
DOĞRU: PTT’ye (pe-te-te’ye)
YANLIŞ: PTT’a (Posta Teşkilatı’na) - MEB (Millî Eğitim Bakanlığı) kelimesine ek getirelim.
DOĞRU: MEB’den (me-eb’den)
YANLIŞ: MEB’den (Milli Eğitim Bakanlığı’ndan)
Püf Noktası: Kısaltmanın son harfinin okunuşu bizim için önemlidir. Eğer kısaltmanın son harfi ‘K’ ise, bunu ‘ka’ diye okuruz, ‘ke’ diye değil. Bu yüzden “TDK’ye” değil, “TDK’ye” veya “TDK’nin” değil, “TDK’nin” deriz. Türkçe alfabedeki harflerin okunuşunu hatırlayın!
2. Küçük Harfli Kısaltmalar: Ölçü Birimleri ve Kelimeler
Küçük harflerle yapılan kısaltmalar genellikle ölçü birimleri, bazı kelimeler (sıfat, avukat, profesör gibi) veya kimyasal elementler için kullanılır.
Kural 1: Nokta Kullanımı
Küçük harfli kısaltmaların çoğunda (özellikle kelime kısaltmalarında) nokta kullanılır. Ancak ölçü birimlerinde nokta kullanılmaz.
- Nokta Kullanılanlar: Alm. (Almanca), Dr. (Doktor), Prof. (Profesör), Av. (Avukat), vb. (ve benzeri), vs. (vesaire).
- Nokta Kullanılmayanlar (Ölçü Birimleri): kg (kilogram), cm (santimetre), mm (milimetre), g (gram).
Dikkat: Ölçü birimleri uluslararası standartlara uygun olduğu için nokta kullanmıyoruz. Kimyasal elementler de bu gruba girer (Fe, Cu, O vb.).
Kural 2: Ek Getirme Sanatı (Açılıma Göre Ek Getirme)
Bu kısaltmalar, büyük harfli kısaltmaların tam tersidir. Küçük harfli kısaltmalara ek getirirken, kısaltmanın açılımını baz alırız.
Örneklerle konuyu netleştirelim:
- kg (kilogram) kelimesine ek getirelim. Kısaltmaya göre değil, açılıma göre okuyoruz.
DOĞRU: kg’dan (kilogramdan)
YANLIŞ: kg’den (ke-ge’den) - cm (santimetre) kelimesine ek getirelim.
DOĞRU: cm’yi (santimetreyi)
YANLIŞ: cm’i (ce-me’yi) - Dr. (Doktor) kelimesine ek getirelim.
DOĞRU: Dr.a (Doktora)
YANLIŞ: Dr.’a (de-re’ye)
Kısaltma Çeşitleri Karşılaştırmalı Özet Tablosu
Bu tablo, büyük ve küçük harfli kısaltmalar arasındaki temel farkları kafanızda netleştirecek. Burası not defterinizin en önemli sayfası olsun!
| Özellik | Büyük Harfli Kısaltmalar (Örn: TDK, THY) | Küçük Harfli Kısaltmalar (Örn: kg, Dr.) |
|---|---|---|
| Nokta Kullanımı | Genellikle kullanılmaz. (T.C. ve T. hariç) | Kelime kısaltmalarında kullanılır. (Ölçü birimlerinde kullanılmaz) |
| Ek Getirme Kuralı | Kısaltmanın okunuşuna göre ek gelir. (TDK’nin) | Kısaltmanın açılımına göre ek gelir. (kg’dan) |
| Örnekler | DSİ’ye, NATO’dan, ASELSAN’ın | mm’ye (milimetreye), İng.yi (İngilizceyi), Prof.e (Profesöre) |
3. Kısaltmalara Ek Getirirken Dikkat Edilmesi Gerekenler
Ek getirme kurallarını öğrendik ama birkaç ince detay var ki, deneme sınavlarında ve yazılılarda tam da buralardan puan kaybediyoruz. Gelin, bu tuzaklara düşmeyelim:
1. Sonunda Nokta Olan Kısaltmalara Ek Getirme
Eğer kısaltmanın sonunda nokta varsa (Av., Prof., vb. gibi), bu kısaltmalara ek getirildiğinde ayrıca kesme işareti (‘) kullanılmaz. Nokta, kesme işaretinin görevini üstlenir.
- DOĞRU: Prof.un (Profesörün)
- YANLIŞ: Prof.’un
- DOĞRU: vb.leri (ve benzerleri)
2. Kısaltmanın Sonu Ünsüz Harfle Bitiyorsa
Büyük harfli kısaltmalarda, kısaltmanın son harfi ünsüz ise (B, D, K gibi), ek getirilirken araya kaynaştırma harfi (ünlü) koyarız. Bu ek, kısaltmanın okunuşuna uygun olmalıdır.
- K.K.K. (Kara Kuvvetleri Komutanlığı) kısaltmasına “-e” eki getirelim: K.K.K.’ye (ka-ka-ka’ye)
- TRT (Türkiye Radyo Televizyonu) kısaltmasına “-de” eki getirelim: TRT’de (te-re-te’de)
Unutmayın, TDK’nin en sık kullanılan kısaltmalarında bile (özellikle K harfinde) okunuş “ke” değil, “ka”dır. Bu yüzden “TDK’ye” doğru kullanımdır.
4. Sık Yapılan Hatalar ve Doğru Kullanımları
Günlük yazışmalarımızda, özellikle internet ve sosyal medyada, kuralları hiçe sayarak yazdığımız bazı kısaltmalar var. Ancak okulda ve resmi sınavlarda bu hatalardan kaçınmalıyız.
En Çok Görülen Kısaltma Yanlışları
- Yanlış: 10 km.’de (Nokta kullanımı yanlış)
Doğru: 10 km’de (Ölçü birimlerinde nokta kullanılmaz.) - Yanlış: T.C.’nin (Noktadan sonra kesme işareti kullanımı yanlış)
Doğru: T.C.nin (Nokta, kesme işaretinin yerine geçer.) - Yanlış: 5 gr.lık (Ölçü birimlerinde nokta kullanılmaz)
Doğru: 5 g’lık (gramlık) - Yanlış: Avk. Ayşe Hanım
Doğru: Av. Ayşe Hanım (Kısaltmaların TDK’de belirlenmiş standart biçimlerini kullanmalıyız.) - Yanlış: TDK’nın (TDK’nın açılımına göre ek getirmek)
Doğru: TDK’nin (Kısaltmanın okunuşuna göre ek getirilir.)
Önemli Bir Uyarı: Metin içinde ilk defa kullandığınız ve yaygın olmayan bir kısaltma varsa, parantez içinde açılımını vermeyi unutmayın. Örneğin: “Türkiye Uzay Ajansı (TUA) bu yıl yeni projeler geliştirecek. TUA’nın hedefleri büyük.” Bu, okuyucunun metni kolayca takip etmesini sağlar.
5. Teknoloji ve İnternet Dünyasında Kısaltmaların Dili
Hayatımızın büyük bir parçası olan teknoloji, bize yeni kısaltmalar da getirdi. Bu kısaltmaların çoğu İngilizce kökenli olsa da, onlara ek getirirken yine Türkçe kuralları uyguluyoruz.
Teknoloji kısaltmaları genellikle büyük harfle yazılır ve onlara ek getirilirken kısaltmanın okunuşu esas alınır:
- HTML (HyperText Markup Language): HTML’e (he-te-me-le’ye)
- DVD (Digital Versatile Disc): DVD’nin (de-ve-de’nin)
- RAM (Random Access Memory): RAM’i (ram’i) – Burada dikkat! Eğer kısaltma bir kelime gibi okunabiliyorsa (NATO, BOTAŞ, RAM gibi), okunuşa göre ek getirilir.
Bu kısaltmaları doğru kullanmak, hem yazılı sınavlarda puan kaybetmenizi engeller hem de akademik ve profesyonel hayatınızda daha yetkin görünmenizi sağlar. Unutmayın, dilimizi doğru kullanmak, düşüncelerimizi doğru aktarmanın ilk adımıdır!
