Türemiş Fiiller: Türkçe’nin Kelime Fabrikası ve 4 Temel Yapım Eki Sırrı

Merhaba Gençler, Bugün Kelimelere Can Veriyoruz: Türemiş Fiiller

Türemiş fiiller, bir kelimenin köküne (isim veya fiil) yeni bir anlam ve tür kazandıran “yapım eki” getirilmesiyle oluşan eylemlerdir. Bu fiiller, kelimeyi tamamen dönüştürerek, isimken fiil yapabilir (göz → gözle-), veya fiilin çatısını değiştirerek ona yeni görevler yükleyebilir (uyumak → uyutmak). Türemiş fiiller, Türkçe’nin sınırsız kelime üretme gücünün temelidir ve dilimizin ne kadar esnek olduğunun en güzel kanıtıdır.

Türkçenin yapısını çözerken bilmemiz gereken ilk şey: Fiiller basit, türemiş ve birleşik olmak üzere üç ana başlıkta incelenir. Bizim bugün derinlemesine inceleyeceğimiz türemiş fiillerin basit fiillerden tek ve en önemli farkı, gövdesinde mutlaka ama mutlaka yapım eki taşımasıdır.

Türkçe’nin Altın Kuralı: Yapım Eki Olmadan Türemez!

Hemen aklımızdaki karışıklığı giderelim. Bir fiil ne zaman türemiş olur? Cevap basit: Yeni bir anlam kazandığında. Yapım ekleri, kelimenin anlamını ve hatta türünü değiştirir. Çekim ekleri ise sadece zamanını veya kişisini değiştirir.

Bu konuyu halletmek için şu ayrımı asla unutmayacağız:

• Yapım Ekleri (Türetir): Kelimeye takılır, kelimenin kimliğini değiştirir, yepyeni bir kelime üretir. (Örn: Tuz → Tuz-la-mak. Artık bu bir eylem.)
• Çekim Ekleri (Çeker): Kelimenin sadece zamanını, kişisini veya durumunu değiştirir, anlamını değil. (Örn: Gel-di, Gel-ecek-sin.)

Eğer bir kelimeye sadece kip ekleri (gel-di, koş-uyor) veya şahıs ekleri (yaz-dım, oku-sun-uz) gelmişse, o fiil basit fiildir. Türemiş fiilin sırrı, kökteki o sihirli değişimi görmektir!

Türemiş Fiillerin İki Ana Kaynağı

Türemiş fiilleri iki büyük gruba ayırıyoruz. Çünkü kelimeye can veren ek, isme gelince başka, fiile gelince bambaşka bir görev üstleniyor.

1. İsimden Fiil Yapan Ekler: Cansız Varlıkları Harekete Geçirme Sanatı

Bu ekler, adeta bir heykeltıraş gibi, isimleri veya sıfatları alıp onlara hareket kazandırır. Kelimenin türü (isim veya sıfat) değişir ve yeni kelime artık bir eylem bildirir.

Bu ekler sayesinde, “göz” artık sadece bir organ değil, “göz-le-mek” eylemi olur. “Az” sıfatı ise “az-al-mak” eylemine dönüşür.

En Çok Kullanılan İsimden Fiil Yapım Ekleri

• -la / -le: En popüler ekimiz. (Örn: Su → Su-la-mak, Temiz → Temiz-le-mek, Cep → Cep-le-mek)
• -al / -el: (Örn: Dar → Dar-al-mak, Kısa → Kısa-l-mak, Çok → Çoğ-al-mak)
• -ar / -er: (Örn: Baş → Baş-ar-mak, Yaş → Yaş-ar-mak, Mor → Mor-ar-mak)
• -da / -de: Genellikle ses taklidi (yansıma) kelimelere gelir. (Örn: Fısıl → Fısıl-da-mak, Gürül → Gürül-de-mek)
• -sa / -se: (Örn: Su → Su-sa-mak, Garip → Garip-se-mek)

Örnek Cümleler:

Yeni elbiselerimi görünce beni hemen kıskandı. (Kısık isminden türedi)

Hava kararınca gökyüzü yavaş yavaş morardı. (Mor sıfatından türedi)

2. Fiilden Fiil Yapan Ekler: Fiilin Görevini Değiştiren Sihirbazlar

İşte burası, konunun en heyecanlı ve en çok dikkat gerektiren kısmı! Bu ekler, zaten fiil olan bir köke gelerek, o fiilin çatısını, yani özne-nesne ilişkisini tamamen değiştirir. Bu ekler sayesinde fiilimiz, oldurgan, ettirgen, edilgen veya işteş olur.

a. Oldurgan Fiiller: Nesne Kazandırma (Geçişsiz → Geçişli)

Düşünün ki fiilimiz çok utangaç, tek başına iş yapıyor (geçişsiz). Yani yanına nesne (Neyi? Kimi?) almıyor. Oldurganlık ekleri (-r, -t, -dir) bu utangaç fiile gelerek onu cesaretlendirir ve yanına nesne almasını sağlar.

Artık özne, işi başkasına yaptırabilir veya eylemin nesnesini değiştirebilir.

• Gül- (Geçişsiz: Onu gülmek diyemeyiz) → Gül-dür-mek (Geçişli: Onu güldürmek diyebiliriz.)
• Koş- (Geçişsiz) → Koş-tur-mak (Geçişli: Atı koşturmak.)
• Doy- (Geçişsiz) → Doy-ur-mak (Geçişli: Bebeği doyurmak.)

Öğrenci Notu: Oldurganlıkta fiilin köküne “onu” kelimesini getiremiyorduk, ek gelince getirebilir hale geldik. Bu kadar basit!

b. Ettirgen Fiiller: İşi Başkasına Yaptırma (Geçişli → Daha Geçişli)

Ettirgenlik, zaten nesnesi olan (geçişli) bir fiile aynı eklerin (-r, -t, -dir) gelmesiyle oluşur. Burada amaç, fiilin geçişlilik derecesini artırmak ve en önemlisi, işi başkasına yaptırma anlamı katmaktır.

Bu, patronun işi asistanına devretmesi gibidir. Patron (özne) sadece emri verir, işi başkası yapar.

• Oku- (Geçişli: Kitabı okumak) → Oku-t-mak (Öğrenciye kitabı okutmak.)
• Anla- (Geçişli: Konuyu anlamak) → Anla-t-mak (Konuyu arkadaşına anlattırmak.)
• Giy- (Geçişli: Elbiseyi giymek) → Giy-dir-mek (Bebeğe elbiseyi giydirmek.)

Püf Noktası: Ettirgen fiillerin en büyük sırrı, bazen iki kez ettirgen yapılabilmeleridir! Yaz-dır-t-mak (Yazdırma işini bile başkasına yaptırmak).

c. Edilgen Fiiller: Kim Yaptı? (Gizemli Eylemler)

Edilgen fiiller, fiil köklerine -l veya -n eklerinin gelmesiyle oluşur. Bu fiillerde işi kimin yaptığı belli değildir ya da önemli değildir. Özne, işi yapan değil, işten etkilenendir.

• Yap- → Yap-ıl-mak (Ev yapıldı. Kimin yaptığı önemli değil.)
• Gör- → Gör-ün-mek (Olay göründü.)
• Çiz- → Çiz-il-mek (Harita çizildi.)

Hatırlatma: Edilgen çatılı cümlelerde işi yapanı belirtmek istersek, genellikle “tarafından” kelimesini kullanırız (Örn: Ev, ustalar tarafından yapıldı).

d. İşteş Fiiller: Karşılıklı veya Birlikte Yapma

İşteş fiiller, fiil köklerine -ş ekinin gelmesiyle oluşur. Bu ek, eylemin birden fazla kişi tarafından ya karşılıklı olarak ya da hep birlikte yapıldığını gösterir.

• Karşılıklı İşteşlik: Eylemin iki kişi arasında gidip gelmesi. (Örn: Tartış-mak, Tokalaş-mak, Görüş-mek)
• Birlikte İşteşlik: Eylemin çok kişi tarafından aynı anda yapılması. (Örn: Uçuş-mak, Gülüş-mek, Kaçış-mak)

Uyarı: Bazı fiillerde -ş eki olmasına rağmen işteşlik anlamı kalmamıştır ve tek başına yapılır: Savaş-, Güreş-, Barış- gibi. Bunlar kalıplaşmıştır.

Karşılaştırmalı Örnek Tablosu: Türemiş Fiil Çatılarının Özeti

Şimdi konunun en can alıcı noktalarını, özellikle oldurgan ve ettirgen fiiller arasındaki ince çizgiyi görmeniz için bir tabloda toplayalım. Bu tabloyu kafana kazı!

Öğretmeninden Pratik Notlar: Kökü Doğru Bulmanın Önemi

Türemiş fiiller bazen üst üste birden fazla yapım eki alabilir. Bu durumda kelimeye “fiil gövdesi” diyoruz. Fiil gövdesi, köke en az bir yapım eki geldikten sonra oluşan yapıdır. Türkçe’nin zenginliği de buradan gelir. Gelin, çok türemiş bir kelimeyi inceleyelim:

Örnek Analiz: “Gözetle-n-di” fiilini parçalayalım:

• Kök: Göz (İsim)
• Göz-et: İsimden fiil (Gözetmek) → İlk fiil gövdesi oluştu.
• Gözet-le: Fiilden fiil (Gözetlemek) → İkinci fiil gövdesi oluştu.
• Gözetle-n: Edilgenlik (Gözetle-n-mek) → Üçüncü fiil gövdesi oluştu.
• Gözetlen-di: Çekim eki (Geçmiş zaman)

Gördüğünüz gibi, bir kelime üç kez türemiş! Bu, kelime dağarcığımızı ne kadar kolay genişletebileceğimizi gösteriyor. Sınavlarda zorlandığınızda, kelimeyi en küçük ve anlamlı parçasına kadar ayırın. Hangi ek, kelimenin anlamını değiştirmişse, o ek yapım ekidir ve fiili türemiş yapar.

Türemiş Fiilleri Günlük Hayatta Nasıl Kullanıyoruz?

Farkında olmadan her an türemiş fiillerle konuşuyoruz. İşte günlük hayattan birkaç uygulama örneği:

1. Durumu İsimden Fiile Çevirme:

Piknikte yanımızda yeterince yiyecek yoktu, bu yüzden biraz acıkmıştık. (Aç (sıfat) → Acık-mak)

2. Oldurganlık Örneği (Nesne Kazandırma):

Bebeği beşiğe koydum ama bir türlü uyutamadım. (Uyu- (geçişsiz) → Uyut-mak (geçişli))

3. Ettirgenlik Örneği (İşi Yaptırma):

Bu makale çok uzadı, yarın sekretere temizlettireceğim. (Temizle- (geçişli) → Temizlettir-mek)

4. Edilgenlik Örneği (Kim Yaptı?):

Dün geceki depremde şehrin birçok binası yıkıldı. (Yık-ıl-mak)

5. İşteşlik Örneği (Karşılıklı):

Eski sınıf arkadaşlarımla kafede oturup saatlerce dertleştik. (Dertleş-mek)

Son Söz: Dil Bilgisi Bir Mantık Oyunudur

Sevgili gençler, türemiş fiiller konusu, Türkçe’nin mantık kapısını açan anahtardır. Yapmanız gereken tek şey, fiilin kökünü bulmak ve kök ile fiilin şimdiki hali arasındaki anlam farkına odaklanmak. Eğer anlam değişmişse, tür değişmişse veya fiilin çatısı değişmişse, o fiil kesinlikle türemiştir!

Bol bol kelime analizi yaparak bu konuyu kolayca halledeceğimize eminim. Unutmayın, biz Türkçe’yi sadece öğrenmiyoruz, aynı zamanda onun zenginliğini keşfediyoruz!