Fiilimsiler Kapışması: Türkçe’nin Süper Güçleri (İsim, Sıfat ve Zarf Fiil)

Merhaba gençler, bugün Türkçe’nin en havalı ve bazen de en kafa karıştırıcı konusunu, yani fiilimsileri hallediyoruz!

Fiilimsiler, kök olarak fiil olmalarına rağmen, aldıkları özel ekler sayesinde cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan kelimelerdir. Bunlar tam bir yargı bildirmezler ve kip (zaman) eki almazlar; bu yüzden çekimli fiil sayılmazlar. Türkçede üç ana fiilimsi türü vardır: İsim-Fiil (Ad Eylem), Sıfat-Fiil (Ortaç) ve Zarf-Fiil (Bağ Eylem).

Fiilimsi Nedir? Türkçe’nin “Mutant” Kelimeleri

Hadi konuyu biraz hikayeleştirelim. Fiilleri, süper güçleri olan kahramanlar gibi düşünün. Normalde fiillerin görevi bellidir: iş, oluş, hareket bildirmek ve cümlenin sonunda zaman (kip) eki alarak yargıyı tamamlamak (geldi, okuyacak, yürüyor).

Ancak fiilimsiler, bu fiillerin arasına sızmış “mutantlar” gibidir. Fiil kökünden doğarlar ama üzerlerine taktıkları özel ekler sayesinde bir anda isimlerin, sıfatların veya zarfların görevini üstlenirler. Bu yüzden onlara Fiil + imsi (Fiile benzeyen) diyoruz.

Peki, Fiilimsileri Çekimli Fiilden Ayıran En Önemli Özellik Nedir?

• Kip ve Şahıs Yok: Fiilimsiler asla zaman (kip) eki almazlar. “Gelecek” kelimesi fiilimsi olabilir ama “Ben geleceğim” dediğimizde şahıs ve kip eki aldığı için artık fiilimsilikten çıkar, çekimli fiil olur.
• Olumsuzluk Eki Alabilirler: Fiilimsiler, fiil kökenli oldukları için olumsuzluk eki (-ma/-me) alabilirler. (Örn: okuma, gelmeyen, gülmeden).

İsim-Fiiller (Ad Eylemler): Eylemin Adını Koymak

İsim-fiiller, eylemin kendisini değil, o eylemin adını veya o eylemin yapılış biçimini ifade ederler. Cümlede tıpkı bir isim gibi özne, nesne veya tümleç olabilirler.

İsim-Fiil Ekleri: Mayışmak

Bu ekleri aklımızda tutmak için harika bir kodlamamız var: MA-IŞ-MAK.

• -ma / -me: (Örn: okuma, gelme)
• -ış / -iş / -uş / -üş: (Örn: yürüyüş, bakış)
• -mak / -mek: (Örn: konuşmak, sevmek)

Günlük Hayattan İsim-Fiil Örnekleri

Gençler, isim-fiillerin görevi, eylemi somut bir nesne gibi ele almaktır.

Örnekler:

• Bu bakış (isim-fiil) hepimizi etkiledi. (Eylem değil, eylemin adı)
• En büyük zevkim, kitap okumaktır (isim-fiil). (Cümlenin yüklemi olmuş, isim soylu)
• Onunla tanışmamız (isim-fiil) tam bir sürpriz oldu.

DİKKAT! Olumsuzluk Eki Tuzağı: İsim-fiil eki olan “-ma/-me” ile olumsuzluk eki olan “-ma/-me”yi karıştırmamalıyız.

Karşılaştırma:

• Bana sakın bağırma! (Buradaki -ma, olumsuzluk ekidir, fiilimsi değil.)
• Bağırma (isim-fiil) sanatı diye bir şey de varmış. (Buradaki -ma, eylemin adıdır, isim-fiil.)

Sıfat-Fiiller (Ortaçlar): Niteleme Ustaları

Sıfat-fiiller, cümlenin en çalışkanlarıdır. Görevleri, tıpkı sıfatlar gibi, kendilerinden sonra gelen bir ismi nitelemek veya belirtmektir. Bu ekleri alan fiiller, artık bir ismin önüne geçip ona “nasıl bir şey?” sorusunun cevabını verir.

Sıfat-Fiil Ekleri: Anası Mezar Dik Ecekmiş

Bu ekler de kodlaması en keyifli olanlardır:

• -an / -en: (koşan, gülen)
• -ası / -esi: (kırılası, alasız)
• -mez / -maz: (görünmez, gelmez)
• -ar / -er: (koşar, güler)
• -dık / -dik / -duk / -dük: (bildik, gördük)
• -ecek / -acak: (gelecek, yapacak)
• -mış / -miş / -muş / -müş: (pişmiş, bitmiş)

Örnekler ve Görevleri

• Koşan adam (Hangi adam? Koşan adam. Niteleme görevi.)
• Görünmez kaza (Nasıl kaza? Görünmez kaza.)
• Pişmiş aşa su katılmaz. (Nasıl aş? Pişmiş aş.)
• Gelecek günler (Hangi günler? Gelecek günler.)

Kritik Tuzağa Dikkat: Sıfat-Fiil mi, Çekimli Fiil mi?

Gençler, sıfat-fiil eklerinin çoğu aynı zamanda kip (zaman) eki olarak da kullanılır (-ecek, -miş, -ar, -mez). İşte sınavların en sevdiği tuzak budur!

Kural: Eğer ek, bir ismi niteliyorsa sıfat-fiildir. Eğer cümlenin yükleminde yer alıp zaman bildiriyorsa çekimli fiildir.

Karşılaştırma:

1. Haftaya bize gelecek (kip eki) . (Fiil, zaman bildiriyor.)

2. Gelecek (sıfat-fiil) yıl daha çok çalışacağız. (Sıfat, ismi niteliyor.)

Adlaşmış Sıfat-Fiil: İsmi Yutan Kahraman

Bazen sıfat-fiiller çok yorulur ve niteledikleri ismi yanlarından atarlar. İsmi atsa da, o ismin görevini üstlenmeye devam eder. Buna adlaşmış sıfat-fiil diyoruz.

Örnek:

• Gelen misafirler (Sıfat-Fiil + İsim)
• Gelenler (Adlaşmış Sıfat-Fiil. Buradaki “ler” eki, misafirler anlamını üstlenmiştir.)

Zarf-Fiiller (Bağ Eylemler): Cümleleri Birleştiren Köprüler

Zarf-fiiller, tıpkı zarflar gibi, eylemin (fiilin) veya başka bir fiilimsinin nasıl yapıldığını (durum) ya da ne zaman yapıldığını (zaman) belirtirler. Bu ekler, iki eylemi birbirine bağlar ve cümleye akıcılık katar. Bu yüzden bunlara Bağ-Eylem de denir.

Zarf-Fiil Ekleri: Biraz Uzun Ama Ezberlemesi Şart!

Zarf-fiil ekleri sayıca en çok olan gruptur ve maalesef tek bir kodlamaya sığmaz. Ama en çok kullanılanları bilmek işimizi kolaylaştırır:

En Sık Kullanılanlar:

• -ken: (Gülerken, yürürken)
• -alı / -eli: (Geleli, gideli)
• -madan / -meden: (Durmadan, bakmadan)
• -ince / -ınca: (Gelince, görünce)
• -ip / -ıp / -up / -üp: (Gidip, koşup)
• -arak / -erek: (Koşarak, gülerek)
• -dıkça / -dikçe: (Okudukça, yazdıkça)
• -r… -maz (ikileme şeklinde): (Gider gitmez, gelir gelmez)
• -a… -a (tekrarlama): (Güle güle, baka baka)
• -maksızın / -meksizin: (Durmaksızın, bilmeksizin)
• -casına / -cesine: (Ölesiye, gülümsercesine)

Zarf-Fiil Örnekleri

Unutmayın, zarf-fiiller genellikle yükleme “Ne zaman?” veya “Nasıl?” sorularını sordurur.

• Düşünmeden (Nasıl?) konuştu. (Durum)
• Eve gelir gelmez (Ne zaman?) uyudu. (Zaman)
• Oturup (Nasıl?) ders çalıştı. (Durum)
• O gülümseyerek (Nasıl?) içeri girdi. (Durum)
• Buraya geleli (Ne zaman?) çok değişti. (Zaman)

Önemli Uyarı: Kalıcı İsim Tuzağı!

Bu, fiilimsiler konusunda en çok hata yapılan yerdir. Bazı fiilimsi ekleri, özellikle isim-fiil ekleri (-ma, -mak), zamanla bir eylemin adı olmaktan çıkıp, somut bir nesnenin veya kavramın adı haline gelirler. Bu durumda artık fiilimsi sayılmazlar, kalıcı isim olurlar.

Kalıcı isimler, artık fiil anlamını tamamen kaybetmiştir ve olumsuzluk eki (-ma/-me) alamazlar.

Kalıcı İsim Örnekleri

Konuyu Toparlayalım: Fiilimsiler Özeti

Gençler, fiilimsiler konusunu kafanızda netleştirmek için bu tabloyu mutlaka kaydedin. Hangi ek, hangi görevi üstleniyor, bir bakışta görelim.

Harikasınız! Fiilimsiler, Türkçenin en temel yapı taşlarından biridir ve bu detayları öğrendiğinizde, cümleleri analiz etme gücünüz inanılmaz artacak. Unutmayın, pratik yaptıkça bu ekler gözünüze daha hızlı çarpacak. Başarılar dilerim!