Fiilimsiler (Eylemsiler) Konu Anlatımı: Hepsini Kodlamalarla 3 Dakikada Kavra!

Türkçe’nin Süper Kahramanları: Fiilimsiler (Eylemsiler) Nedir?

Merhaba gençler! Bugün Türkçe’nin en çok kafa karıştıran ama aslında en eğlenceli konularından birini, yani fiilimsileri (eski adıyla eylemsileri) hallediyoruz. Söz veriyorum, bu dersten sonra “Fiilimsi neymiş ya?” diyeceksiniz. Hazırsanız, kalemler kâğıtlar hazırsa, olaya dalıyoruz!

Fiilimsi Nedir? Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerine özel ekler getirilerek oluşturulan, cümle içinde artık fiil gibi değil; isim, sıfat veya zarf gibi görev yapan sözcüklerdir. Fiilimsiler, fiillerin taşıdığı zaman ve şahıs anlamını kaybederler ancak hâlâ fiil anlamını korurlar ve olumsuz yapılabilirler. Türkçe’de üç temel fiilimsi türü vardır: İsim-Fiil (Mastar), Sıfat-Fiil (Ortaç) ve Zarf-Fiil (Ulaç).

Fiilimsilerin En Temel Özellikleri Nelerdir?

Bir sözcüğün fiilimsi olup olmadığını anlamak için şu dört temel kuralı kontrol etmeliyiz:

• Kökü Fiil Olmalı: Fiilimsiler mutlaka bir fiil kökünden türemelidir. İsimden türemezler.
• Olumsuz Yapılabilir: Fiilimsiler, tıpkı fiiller gibi “-ma / -me” ekiyle olumsuz yapılabilirler (Örn: Gelmeyi, Koşmayan, Gülmeden).
• Çekimli Fiil Değildir: Fiiller gibi şahıs eki (ben, sen, o…) ve zaman eki (geldi, gelecek…) almazlar. Bu yüzden cümlenin ana yüklemi olamazlar.
• Cümlede İsim/Sıfat/Zarf Görevi Görür: Adı üstünde, fiilimsiler artık cümlenin ana yüklemi olamazlar, yan cümlecik kurarlar.

1. İsim-Fiil (Mastar): Eylemin Adı

İsim-fiiller, fiile getirilen özel eklerle o eylemin adını yapma görevini üstlenirler. Sanki fiili alıp ona bir isim kimliği veriyormuşuz gibi düşünebiliriz. İsim-fiil, eylemin kendisi değil, o eylemin ismidir. Kodlaması hepimizin bildiği gibi: “MA-YIŞ-MAK”.

İsim-Fiil Ekleri ve Örnekleri

İsim-Fiil ekleri şunlardır: -ma, -ış, -mak (ünlü uyumuna göre -me, -iş, -uş, -üş, -mek, -mâk şeklinde değişebilir).

• -ma / -me: “Bu konuyu tekrar anlaması gerekiyor.” (Anlama eyleminin adı)
• -ış / -iş / -uş / -üş: “Onun bu tatlı gülüşü içimi ısıttı.” (Gülme eyleminin adı)
• -mak / -mek: “En büyük zevkim kitap okumaktır.” (Okuma eyleminin adı)

Dikkat! Kalıcı İsim Tuzağı

Sevgili gençler, İsim-Fiil konusunda en çok düşülen tuzak, fiilimsilerin artık bir varlığın veya kavramın kalıcı adı haline gelmesidir. Buna “Kalıcı İsim” diyoruz. Kalıcı isimler artık fiilimsi sayılmaz ve olumsuz yapılamazlar. Çünkü artık bir eylemi değil, bir nesneyi temsil ederler.

Örnekler:

• Pazardan taze dondurma aldık. (Kalıcı İsim. *Dondurmama diye bir şey alamazsın.)
• Bu kazmayı alıp bahçeyi bellemeliyiz. (Kalıcı İsim, bir aletin adı.)
• Annemin yaptığı nefis yemekleri çok seviyorum. (Kalıcı İsim, yemeğin adı.)

Püf Noktası: Bir sözcüğün kalıcı isim mi, yoksa isim-fiil mi olduğunu anlamak için hemen “-ma / -me” olumsuzluk ekini dene. Eğer olumsuz yapılabiliyorsa (Örn: “Ders çalışmayı bırak”), fiilimsidir. Yapılamıyorsa (Örn: “Buzdolabındaki dondurma“), kalıcı isimdir.

2. Sıfat-Fiil (Ortaç): Adı Niteleyen Eylem

Sıfat-fiiller, fiile eklenerek cümlede bir ismi niteleme (sıfat olma) görevini üstlenirler. Tıpkı sıfatlar gibi, mutlaka bir ismin önüne gelirler ve o isme “Nasıl?” veya “Hangi?” sorularını sordururlar. Eğer önündeki isim düşerse, sıfat-fiilimiz adlaşmış olur. Kodlaması ise meşhur ve hayat kurtaran: “ANASI MEZAR DİKECEKMİŞ”.

Sıfat-Fiil Ekleri ve Örnekleri

Sıfat-Fiil ekleri şunlardır: -an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş.

• -an / -en: “Yolda hızlı koşan çocuk düştü.” (Hangi çocuk? Koşan çocuk.)
• -ası / -esi: “Dünya üzerinde görülesi yer kalmadı.” (Nasıl yerler? Görülmesi gereken yerler.)
• -maz / -mez: “Bu tükenmez kalem asla bitmiyor.” (Nasıl kalem? Tükenmez kalem.)
• -ar / -er / -ır / -ir: “Her zaman güvenilir bir dosttu.” (Nasıl dost? Güvenilir dost.)
• -dık / -dik / -duk / -dük: “Geldiğimiz günler çok güzeldi.” (Hangi günler? Geldiğimiz günler.)
• -acak / -ecek: “Yarın yapılacak işler listesi çok uzun.” (Hangi işler? Yapılacak işler.)
• -mış / -miş / -muş / -müş: “Çürümüş meyveleri çöpe attık.” (Hangi meyveler? Çürümüş meyveler.)

Adlaşmış Sıfat-Fiil Nasıl Bulunur?

Sıfat-Fiilin nitelediği isim bazen cümlede söylenmez, düşer. İşte bu durumda sıfat-fiil, düşen ismin görevini de üstlenerek Adlaşmış Sıfat-Fiil olur. Bu durumda sıfat-fiil tek başına isim gibi kullanılır.

Örnek:

• “Gelen misafirler salona oturdu.” (Sıfat-Fiil)
• “Gelenler hemen içeri buyuruldu.” (Adlaşmış Sıfat-Fiil. Burada kastedilen ‘Gelen insanlar/misafirler’dir.)

Unutma: Adlaşsa bile o sözcük fiilimsi olma özelliğini korur! Bu, testlerde en çok sorulan yerdir.

3. Zarf-Fiil (Ulaç): Harekete Zaman ve Durum Katanlar

Zarf-fiiller, cümlede yüklemi (ana fiili) durum veya zaman yönünden belirten sözcüklerdir. Yani ana fiile “Nasıl?” (Durum) veya “Ne zaman?” (Zaman) sorularına cevap verirler. Diğer fiilimsilere göre ek sayısı en fazla olan türdür. Bu yüzden kodlaması biraz uzun ama çok işe yarar: “Kenyalı Asiye İnce İp Atlarken Durmadan Gülerek”. (Ek olarak -a, -e, -r…-mez gibi ekleri de unutmayalım.)

Zarf-Fiil Ekleri ve Örnekleri

Zarf-Fiil eklerinin tamamını kodlamayla hatırlayalım:

Zarf-Fiillerde Karıştırılan Bir Durum: -Ken Eki

Zarf-fiil eki olan “-ken”, diğer fiilimsi eklerinden farklı olarak sadece fiillere değil, bazen isimlere de gelebilir. Ancak isimlere geldiğinde de yine zarf görevi görür.

• Ben okulda çalışırken onu gördüm. (Fiilimsi)
• Sen henüz çocukken buraya taşınmıştık. (İsme gelmiş ama zarf görevinde)

Bu sözcükler her iki durumda da cümlede zarf tümleci olarak kullanıldığı için fiilimsi başlığı altında incelenir, ancak kökünün fiil olması zorunluluğu bu ekte esneyebilir.

Fiilimsi Türlerini Ayırt Etme Tablosu

Üç fiilimsi türünü birbiriyle karıştırmamak için en temel farklarını ve kodlamalarını şöyle özetleyebiliriz:

Fiilimsilerle İlgili Sıkça Sorulan Sorular

Bu konuda kafana takılan son noktaları da netleştirelim ve konuyu tamamen bitirelim!

İşte bu kadar! Fiilimsiler göründüğü kadar zor değilmiş, değil mi? Kodlamaları aklımızdan çıkarmadığımız sürece, hangi cümlenin içinde saklanırsa saklansın, onları anında bulabiliriz. Bol bol alıştırma yapmayı unutmayın. Bir sonraki derste görüşmek üzere, Türkçe ile kalın!