Kesme İşareti (’) Konu Anlatımı: TDK Kuralları ve 7 Kritik Kullanım Alanı

Kesme İşareti (’) Nedir?

Kesme işareti (‘), Türkçede temel olarak özel adlara, sayılara ve kısaltmalara getirilen çekim eklerini ayırmak için kullanılan, anlam karışıklığını önleyen hayati bir noktalama işaretidir. Amacı, cümlenin akışını bozmadan, kelimenin kökü ile ona eklenen ek arasındaki sınırı net bir şekilde göstermektir. Bu minik işaret, yazılı dildeki resmiyetin ve kurallara uygunluğun en önemli göstergelerinden biridir.

Merhaba gençler! Nasılsınız? Umarım enerjiniz yerindedir, çünkü bugün dil bilgisi kurallarının en çok hata yapılan, ama aslında en keyifli konularından birini, yani Kesme İşareti’ni (’) masaya yatırıyoruz. Hazır mısınız? Bu dersten sonra “Kesme işaretini nerede kullanmalıyım?” derdi tamamen bitecek. Bizim dilimizde bu işaretin görevi net: Bazı özel durumlarda kelimeyi ekten ayırmak! Haydi başlayalım.

1. Özel Adlara Gelen Çekim Eklerini Ayırma

Kesme işaretinin en temel ve en sık kullanılan görevi budur. Bizi, şehirlerimizi, okullarımızı, dağlarımızı, denizlerimizi belirten özel isimlere (yani tek olan varlıklara) bir ek geldiğinde, o eki ayırmak için kesme işaretini kullanırız.

Kişi Adları ve Soyadları

Kişi adları, dilimizin en özel kelimeleridir. Onlara bir ek geldiğinde saygıyla ayırırız.

• Dün Ayşe’ye yeni bir kitap aldık.
• Mustafa Kemal’in hayatı bize ilham veriyor.
• Ödülü Yılmazlar’a (soyadı) verdiler. (Dikkat! Bu örnekte soyadı çoğul eki almıştır, bu kuralı birazdan detaylandıracağız.)

Yer Adları (Şehir, Ülke, Kıta, Mahalle)

Coğrafi isimlere gelen çekim ekleri de kesme işaretiyle ayrılır.

• Bu yaz Erzurum’da kar yağmış.
• Türkiye’nin geleceği gençlere emanet.
• Avrupa’dan yeni döndük.

Kurum, Kuruluş ve İşyeri Adları (İstisnalar!)

İşte burası çok kritik! Türk Dil Kurumu (TDK), 2012’den sonra bu kuralda bir değişikliğe gitti. Artık kurum, kuruluş, kurul, işyeri adlarına gelen ekler kesme işaretiyle ayrılmaz.

YANLIŞ KULLANIM: Türk Dil Kurumu’nun, Milli Eğitim Bakanlığı’na, Çankaya Lisesi’nden.

DOĞRU KULLANIM:

• Türk Dil Kurumunun yeni kararı.
• Milli Eğitim Bakanlığına başvurduk.
• Çankaya Lisesinden mezun oldu.

Unutmayın: Eğer bu bir özel isimse ve kurum adı değilse (örneğin Ankara Kalesi’nin), o zaman ayırırız. Kurum adları bir bütündür, onları bölmüyoruz!

2. Kısaltmalar, Sayılar ve Eklerle İlgili Kullanımlar

Kesme işareti, sadece kelimeleri değil, hayatımızı kolaylaştıran kısaltmaları ve rakamları da düzenler.

Kısaltmalara Gelen Ekler

Büyük harflerle yapılan kısaltmalara ek getirilirken, kısaltmanın okunuşu esas alınır ve ek kesmeyle ayrılır.

• Bu dosya TÜBİTAK’ın projesi. (TÜBİTAK’ın diye okuruz.)
• Ders TBMM’de konuşulacak. (TBMM’de diye okuruz.)
• ABD’ye seyahat ettik.

Önemli Not: Eğer kısaltma küçük harflerle yapılmış ve sonunda nokta varsa (vb., sf., Alm. gibi), kesme işareti kullanılmaz. Zaten nokta, kısaltmanın bittiğini gösterir.

Sayı ve Tarihlere Gelen Ekler

Rakamlara ve tarihlere gelen ekler de kesme işaretiyle ayrılır. Bu, karışıklığı önler ve okumayı kolaylaştırır.

• Sınav 20’nci kattaki salonda yapılacak.
• Öğrenciler 15.30’da toplanacak.
• Bizim için 19 Mayıs’ın anlamı çok büyük.
• Ödevini 5’te 1’ini bitirmiş.

3. Şiirde ve Konuşmada Ses Düşmesini Gösterme

Şairler ve yazarlar, bazen ölçüye uymak ya da samimi bir konuşma dilini yansıtmak için kelimelerdeki bazı sesleri düşürürler. İşte bu düşen sesin yerine kesme işareti konur.

• “Güzelliğin on par’etmez bu bendeki aşk olmasa.” (para etmez)
• “N’olur bize de gel?” (ne olur)
• “N’eyleyim ben sensiz geçen günleri.” (ne eyleyeyim)

Kesme İşaretinin Kullanılmadığı Kritik Durumlar (Hata Avı)

Kesme işaretini nerede kullanmamız gerektiğini öğrendik. Şimdi de en çok hata yaptığımız, “Aman ha, burada kullanma!” dediğimiz yerlere bakalım.

H3.1. Çoğul Eklerinden (-ler, -lar) Sonra Asla Kullanılmaz

Bu kural, kesme işaretinin altın kuralıdır. Özel isme önce çoğul eki (-ler) gelirse, ondan sonra gelen hiçbir ek ayrılmaz.

• YANLIŞ: Türklerin’e, Ahmetler’e, Avrupalılar’ın.
• DOĞRU:
  • Türklerin tarihi.
  • Yarın Ahmetlere gideceğiz. (Ahmet ailesi kastediliyor.)
  • İzmirlilerin misafirperverliği.

Çünkü çoğul eki geldikten sonra özel isim, genel bir anlam kazanmaya başlar. Biz de onu ayırmayız.

H3.2. Yapım Eklerinden Sonra Kullanılmaz

Yapım eki, kelimenin anlamını ve bazen türünü değiştiren ektir (örneğin -li, -ci, -lik, -siz). Özel isme yapım eki geldikten sonra, o kelime artık türemiş bir kelimedir ve ondan sonra gelen hiçbir ek kesmeyle ayrılmaz.

• YANLIŞ: Bursalı’ya, Türkiyeli’yim, Türkçe’nin.
• DOĞRU:
  • Bursalıya selam söyle. (-lı yapım eki)
  • Ben Türkiyeliyim. (-li yapım eki)
  • Türkçenin kuralları. (-çe yapım eki)

H3.3. Kurum ve Kuruluş Adlarından Sonra Kullanılmaz (Tekrar!)

Yukarıda da belirttiğimiz gibi, bu kuralı unutmak yok. Kurumlar bir bütündür.

• Gazi Üniversitesi Rektörlüğüne dilekçe sundu.
• Türkiye Büyük Millet Meclisinin kararı.

Kesme İşareti Kullanımı: Özet Tablo ve Karşılaştırma

Bu tablo, kesme işaretinin nerede kullanılıp nerede kullanılmayacağını tek bakışta görmenizi sağlayacak. Lütfen bu tabloyu zihninize kazıyın!

4. Diğer Noktalama İşaretleriyle Kesme İşareti

Kesme işareti, diğer noktalama işaretleriyle yan yana gelebilir, ancak burada da dikkat etmemiz gereken ince detaylar var.

H4.1. Tırnak İşareti ve Kesme

Eğer özel bir isim alıntı cümlenin içindeyse ve bu özel isme bir ek gelmişse, kesme işareti kullanılır. Ancak tırnak işareti, kesme işaretini yutar gibi düşünebiliriz.

• Öğretmen, “Yarın Ankara’nın havası nasıl?” diye sordu. (Burada hem kesme hem tırnak var.)

Ancak eğer özel isme gelen ek, cümlenin sonunda ve tırnak işaretinden önceyse, kesme işaretini kullanırız ama tırnak işareti de kapanır.

H4.2. Parantez İçindeki Ekler

Parantez içindeki özel isimlere ek gelirse, kesme işareti parantezden önce kullanılır. (Bu kural, parantezli açıklamanın cümlenin akışını bölmemesi için önemlidir.)

• Yazarın son eseri (Orhan Veli’nin şiirleri), çok beğenildi.

Gençler, gördüğünüz gibi kesme işareti öyle karmaşık bir konu değilmiş! Sadece birkaç temel kuralı (özellikle -ler ve yapım eklerini) aklımızda tutarsak, bu iş tamamdır. Türkçemizdeki bu küçük işaretler, aslında ne kadar düzenli ve mantıklı bir dil kullandığımızı gösteriyor. Şimdi sıra sizde: Bol bol uygulama yapın ve bu kuralları günlük yazılarınızda kullanmayı unutmayın!