Fiilimsiler: Türkçe’nin Gizli Gücü! İsim-Sıfat-Zarf Fiilleri Tek Seferde Bitiriyoruz
Merhaba Gençler, Fiilimsileri Hallediyoruz!
Fiilimsiler (Eylemsiler), fiil kökünden türeyen ancak cümlede yüklem olmayan, isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan özel kelimelerdir. Bu yapılar, fiilin hareket anlamını korurken, cümlenin akışını sağlayan ve ana yargıyı destekleyen yardımcı unsurlar olarak karşımıza çıkar. Fiilimsiler, kip ve kişi eklerini almazlar, ancak olumsuzluk eki (-ma/-me) alma özelliklerini korurlar.
Fiilimsiler Neden Bu Kadar Önemli? (Türkçenin Akıcılık Sırrı)
Şöyle düşünün: Bir film izliyorsunuz ve tüm sahneler kısa, kopuk cümlelerden oluşuyor: “Adam geldi. Adam oturdu. Adam konuştu. Adam güldü.” Ne kadar yavan, değil mi? İşte fiilimsiler, bu kopuk cümleleri alıp, onları tek bir akıcı ve uzun cümleye dönüştüren sihirli köprülerdir.
Fiilimsiler, eylemlerin isimleşmesini, sıfatlaşmasını veya zarflaşmasını sağlayarak, ana yüklemimize “nasıl”, “ne zaman” veya “hangi” sorularının cevaplarını verirler. Onlar, cümlenin ana yüklemine destek veren, onu süsleyen yardımcı oyuncular gibidir. Bu konuyu hallettiğimizde, hem paragraf sorularında hem de dil bilgisi testlerinde kendimizi çok daha güçlü hissedeceğiz.
Fiilimsileri bulmanın temel kuralı çok basit: Cümlede fiile benzeyen ama yüklem olmayan kelimeleri arayacağız. Hadi, bu üç süper kahramanı teker teker tanıyalım!
1. İsim-Fiiller (Ad-Eylemler): Eylemi Adlandırmak
İsim-fiiller, bir eylemi alıp, ona bir isim etiketi yapıştırır. Yani bir hareketin adını koymamızı sağlar. Tıpkı “koşmak” eyleminin kendisinin bir isim olması gibi. Bu yapılar, cümlede özne, nesne, dolaylı tümleç veya yüklem olabilirler.
İsim-Fiil Ekleri ve Kodlaması: MA-YIŞ-MAK
Bu ekleri aklımızda tutmak için harika bir kodlamamız var: MA-YIŞ-MAK. Bu üç ek, fiil köklerine gelerek onları isimleştirir.
- -ma / -me: Kitap okuma alışkanlığını erken yaşta edinmeliyiz. (Ne?)
- -ış / -iş / -uş / -üş: Onun bu konuya yaklaşımı çok farklıydı. (Ne?)
- -mak / -mek: En büyük hayalim, dünyayı gezmek. (Ne?)
Kritik Nokta 1: Olumsuzluk Eki (-ma/-me) Tuzağı
İsim-fiil eki olan “-ma/-me” ile olumsuzluk eki olan “-ma/-me”yi karıştırmak en sık yapılan hatalardan biridir. Anahtar, kelimenin cümleye kattığı anlamdır:
- İsim-Fiil: Bu eşyaları taşıma işi beni çok yordu. (Taşıma eyleminin adı.)
- Olumsuz Çekimli Fiil: Sakın o eşyaları taşıma! (Emir, olumsuzluk bildiriyor.)
Unutmayın, isim-fiil olan kelime bir eylemin adıdır; olumsuzluk eki ise bir yargıyı reddeder.
Kritik Nokta 2: Kalıcı İsimler Tuzağı (Fiilimsi Değiller!)
Bazı isim-fiiller zamanla eylem özelliğini tamamen kaybeder ve kalıcı olarak bir varlığın, eşyanın veya kavramın adı olur. Bunlara kalıcı isim deriz ve fiilimsi sayılmazlar. Bunlar artık fiilden kopmuş, bambaşka bir kimlik edinmiştir.
| Kalıcı İsim (Fiilimsi Değil) | İsim-Fiil (Hala Eylem) |
|---|---|
| Pazardan taze dondurma aldık. (Yiyeceğin adı) | Dondurmama konusunda beni ikna etti. (Eylem adı) |
| Binanın girişindeki danışmaya sorduk. (Bölümün adı) | Öğretmene danışmaya gidiyorum. (Eylem adı) |
| Duvara çakmak yasaktır. (Aletin adı) | Çiviyi duvara çakmak çok zor oldu. (Eylem adı) |
Kalıcı isimleri bulmanın en kolay yolu: O kelimeye olumsuzluk eki (-ma/-me) getirmeyi deneyin. Eğer anlamsız olursa (dondurmama, ekmemek gibi), o artık kalıcı isimdir.
2. Sıfat-Fiiller (Ortaçlar): İsimlerin Önüne Geçenler
Sıfat-fiiller, adından da anlaşılacağı gibi, cümlede sıfat görevinde kullanılırlar. Yani fiil kökünden türeyerek, kendilerinden sonra gelen bir ismi nitelerler. Tıpkı bir kıyafet gibi, fiile sıfat görevi giydirirler.
Sıfat-Fiil Ekleri ve Kodlaması: AN-ASI-MEZ-AR-DİK-ECEK-MİŞ
Bu ekler, Türkçenin en meşhur kodlamalarından biridir ve hayat kurtarır: AN-ASI-MEZ-AR-DİK-ECEK-MİŞ
- -an / -en: Gülen çocuk, herkesi neşelendirdi. (Hangi çocuk?)
- -ası / -esi: Yapılası işler listesi çok uzundu. (Hangi işler?)
- -mez / -maz: Dönülmez bir yola girdik. (Hangi yol?)
- -ar / -er / -ır / -ir: Koşar adımlarla yanıma geldi. (Hangi adımlar?)
- -dık / -dik / -duk / -dük: Gördüğüm rüya çok ilginçti. (Hangi rüya?)
- -acak / -ecek: Gelecek günler daha güzel olacak. (Hangi günler?)
- -mış / -miş / -muş / -müş: Kurumuş yaprakları topladık. (Hangi yapraklar?)
Adlaşmış Sıfat-Fiil (İsmi Yutanlar)
Sıfat-fiillerin en havalı özelliği, niteledikleri ismi yutabilmeleridir. Yani niteledikleri isim düştüğünde, o ismin görevini üstlenirler ve isimleşirler. Bu duruma Adlaşmış Sıfat-Fiil diyoruz.
Örnekleri inceleyelim:
- “Koşan adam” yoruldu. (Burada “koşan” sıfat-fiildir.)
- “Koşanlar” yoruldu. (Burada “koşanlar”, “koşan adamlar/kişiler” anlamında kullanılmış; isim görevini üstlenmiştir.)
- “Sınavı kazanan öğrenciler” kutlama yaptı.
- “Sınavı kazananlar” kutlama yaptı. (Adlaşmış Sıfat-Fiil)
Çekimli Fiil Tuzağı: Yüklem mi, Sıfat mı?
Sıfat-fiil eklerinden bazıları (-mez, -ar, -ecek, -miş) aynı zamanda çekimli fiillerin kip ekleridir. Bu, testlerde en çok karıştırılan yerdir! Ayrımı yapmak için kelimenin cümlenin neresinde kullanıldığına ve bir yargı bildirip bildirmediğine bakmalıyız.
| Ek | Sıfat-Fiil (İsimden Önce Gelir) | Çekimli Fiil (Yüklemde Kullanılır) |
|---|---|---|
| -ecek | Yarın okuyacak kitabı seçti. (Sıfat, hangi kitap?) | Yarın kitap okuyacak. (Gelecek zaman kipi, yüklem.) |
| -miş | Sobada yanmış odun kokusu. (Sıfat, nasıl odun?) | Odunlar sobanın içinde yanmış. (Öğrenilen geçmiş zaman kipi, yüklem.) |
| -ar | Bize gelirken koşar adımlarla geldi. (Sıfat, hangi adımlar?) | O her sabah koşar. (Geniş zaman kipi, yüklem.) |
3. Zarf-Fiiller (Bağ-Eylemler): Nasıl ve Ne Zaman Olduğunu Anlatanlar
Zarf-fiiller, cümlede zarf görevinde kullanılırlar. Bunlar, cümlenin ana yüklemine “nasıl” (durum) veya “ne zaman” (zaman) sorularını sorarak bulduğumuz kelimelerdir. Zarf-fiiller, iki eylemi birbirine bağladığı için onlara “Bağ-Eylem” de deriz.
Zarf-Fiil Ekleri ve Kodlaması
Zarf-fiil ekleri çok fazladır, ama biz en sık kullanılanları ve en önemlilerini ezberleyerek işimizi kolaylaştıracağız. Bu ekleri hatırlamak için kullanılan popüler kodlama: KEN-ALI-ASİYE-MADAN-İNCE-İP-ARAK-DIKÇA-E…E-R…MEZ
A. Durum (Nasıl) Bildiren Zarf-Fiiller
Bunlar, eylemin hangi biçimde yapıldığını anlatır. Yükleme “Nasıl?” diye sorarız.
- -arak / -erek: Koşarak gelince nefesi kesildi. (Nasıl geldi?)
- -madan / -meden: Durmadan konuşuyordu. (Nasıl konuşuyordu?)
- -ıp / -ip / -up / -üp: Kapıyı açıp içeri girdi. (Nasıl girdi?)
- -a…a / -e…e: Güle güle anlattı. (Nasıl anlattı?)
- -casına / -cesine: Sanki bir kuşçasına süzülüyordu. (Nasıl süzülüyordu?)
B. Zaman (Ne Zaman) Bildiren Zarf-Fiiller
Bunlar, eylemin ne zaman gerçekleştiğini anlatır. Yükleme “Ne zaman?” diye sorarız.
- -ken: Ders çalışırken müzik dinlemeyi severim. (Ne zaman severim?)
- -ınca / -ince: Zil çalınca dışarı fırladık. (Ne zaman fırladık?)
- -dıkça / -dikçe: Yağmur yağdıkça toprak kokusu arttı. (Ne zaman arttı?)
- -r…mez (veya -mez): Odanın kapısını açar açmaz ışığı yaktı. (Ne zaman yaktı?)
- -alı / -eli: Buraya geleli çok zaman oldu. (Ne zaman oldu?)
Önemli Not: “-ken” eki, isimlere de gelebilir (Örn: “Öğrenciyken çok çalışırdım”). Ancak fiilimsi sayılabilmesi için fiil köküne gelmesi gerekir. İsimlere gelse bile, yine de zarf görevini üstlenir.
Fiilimsi Bulmanın Altın Kuralı: Olumsuzluk Testi
Gençler, fiilimsiler konusunu artık zihnimizde üç ana kutuya ayırdık. Peki, bir kelimenin fiilimsi mi yoksa kalıcı isim/çekimli fiil mi olduğunu nasıl kesinleştiririz? İşte size %100 çalışan bir yöntem: Olumsuzluk Testi.
Unutmayın, fiilimsiler fiil kökünden gelirler ve bu yüzden olumsuzluk eki olan -ma/-me’yi alabilirler. Eğer bir kelime fiilimsiyse, olumsuz hali de anlamlı olmak zorundadır.
- “Masada bekleyen çocuk yoruldu.”
Test: “Beklemeyen çocuk” -> Oldu! (Sıfat-Fiil) - “Kitap okumak rahatlatır.”
Test: “Kitap okumamak” -> Oldu! (İsim-Fiil) - “Bizi görmeden gitti.”
Test: “Görmemeden gitti.” -> Oldu! (Zarf-Fiil)
Ancak kalıcı isimler bu testi geçemez:
- “Pazardan dolma aldık.”
Test: “Dolmama aldık” -> Anlamsız! O zaman kalıcı isimdir.
Bu konuyu tam olarak oturtmak için tek yapmamız gereken, bol bol örnek cümle okumak ve bu ekleri gördüğünüzde hemen “Acaba bu bir eylemsi mi?” diye sormak. Türkçenin bu zenginliğini keşfetmeye devam edelim, bir sonraki derste görüşmek üzere!
