Fiilde Çatı: Öznesine ve Nesnesine Göre Fiil Çatısı Nasıl Bulunur? (Kopya Çekme Rehberi)

Merhaba Gençler, Bugün Dil Bilgisi Dedektifliği Yapıyoruz: Fiilde Çatı!

Fiilde çatı, cümlenin yüklemi olan eylemin (fiilin) özne ve nesne ile kurduğu hayati ilişkiyi inceleyen dil bilgisi konusudur. Bu konu sayesinde, eylemi kimin yaptığını, eylemin bir şeyi etkileyip etkilemediğini ve cümlenin sahnesinde kimin başrolde olduğunu kolayca anlarız. Fiilde çatı özelliği sadece yüklemi fiil olan cümlelerde aranır; isim cümlelerinde çatı aranmaz.

Türkçeyi seven bir öğretmeniniz olarak biliyorum ki, bu konu bazen kafa karıştırıcı gelebilir. Ama hiç merak etmeyin! Biz, bu karmaşık görünen yapıyı iki temel soruya ayırarak çözeceğiz. Hazırsanız, bu dil bilgisi çatısını birlikte sağlamlaştıralım!

Fiilde Çatı Analizinin İki Temel Kolu

Bir fiilin çatısını belirlerken, tıpkı bir dedektif gibi iki ana soruya odaklanıyoruz. Bu sorular, konuyu iki ana başlığa ayırır:

1. Eylemi Kim Yapıyor? (Öznesine Göre Çatılar)
2. Eylem Bir Nesneye İhtiyaç Duyuyor Mu? (Nesnesine Göre Çatılar)

1. Öznesine Göre Çatılar: Eylemin Kaptanı Kim?

Bu kısımda odak noktamız cümlenin öznesidir. Yani, eylemi gerçekleştiren kişi ya da varlık kim? Eylem bizzat özne tarafından mı yapılıyor, yoksa özne sadece eylemden etkilenen kişi mi?

Etken Çatı: Eylemin Dürüst Kaptanı

Etken çatı, cümlenin en açık sözlü halidir. Eylemi yapan kişi (gerçek özne) bellidir ve eylemi bizzat kendisi gerçekleştirir. Gizli özne bile olsa, eylemi kimin yaptığını net bir şekilde biliriz.

• Fiil, çatı eklerinden (l, n, ş) hiçbirini almaz.
• Cümlede gerçek özne (ya da gizli özne) mutlaka bulunur.
• Örnek: Öğrenci, dün tüm ödevlerini bitirdi. (Bitirme işini yapan: Öğrenci.)
• Örnek: Akşam erkenden uyuduk. (Uyuma işini yapan: Biz. Gizli özne bile olsa eylemi yapan net.)

Edilgen Çatı: Gizemli Eylem (Yapanı Meçhul)

Edilgen çatıda eylemi yapan kişi (gerçek özne) belli değildir. Eylem sanki kendiliğinden olmuş gibi bir hava vardır. Bu durumda, yapılan işten etkilenen nesne, cümlenin sözde öznesi görevini üstlenir. Bu, dil bilgisi dünyasının en büyük “gizemi”dir.

• Fiil mutlaka -l veya -n ekini alır.
• Cümlede gerçek özne yoktur, yerine işten etkilenen sözde özne vardır.
• Örnek: Kapılar, saat 18.00’de kilitlendi. (Kilitleyen kim? Belli değil. Kilitlenme işinden etkilenen: Kapılar (Sözde Özne).)
• Örnek: Eski eşyalar, depoya taşındı. (Taşıyan kim? Belli değil.)

Püf Noktası: Edilgen çatıda bazen “polis tarafından”, “belediyece” gibi ifadeler görebiliriz. Bunlar zarf tümlecidir ve asla gerçek özne sayılmazlar!

Dönüşlü Çatı: Ayna Etkisi (Kendi Kendine)

Dönüşlü çatıda eylemi yapan kişi (gerçek özne) bellidir ve en önemlisi, eylemden etkilenen kişi de yine aynı kişidir. Yani eylem, öznenin kendisine geri döner. Tıpkı aynaya bakıp süslenmek gibi!

• Fiil, edilgen çatıda olduğu gibi -l veya -n ekini alır.
• Cümlede gerçek özne vardır ve eylem kendine döner.
• Örnek: Genç kız, partiye gitmek için saatlerce süslendi. (Süsleyen kim? Genç kız. Süslenen kim? Yine Genç kız.)
• Örnek: Çocuk, yere düşünce hemen kalkındı. (Kalkan kim? Çocuk. Eylemden etkilenen kim? Çocuk.)

İşteş Çatı: Ortak Macera veya Karşılıklı Eylem

İşteş çatı, eylemin birden fazla kişi tarafından ya hep birlikte yapıldığını ya da karşılıklı yapıldığını gösterir. Unutmayın, işteşlik için öznenin birden fazla olması şarttır.

• Fiil mutlaka -ş ekini alır.
• Karşılıklı Yapılma: Eylem en az iki özne arasında gerçekleşir. (Örn: Mektuplaşmak, selamlaşmak, dövüşmek.)
• Birlikte Yapılma: Birden çok özne aynı eylemi toplu halde yapar. (Örn: Uçuşmak, kaçışmak, bekleşmek.)
• Örnek (Karşılıklı): Komşular, koridorda uzun süre tartıştı.
• Örnek (Birlikte): Kuşlar, tehlikeyi görünce aniden uçuştu.

Öznesine Göre Çatılar Karşılaştırması (Tek Bakışta Çözüm)

2. Nesnesine Göre Çatılar: Eylemin Bir Hedefi Var Mı?

Şimdi sahneyi değiştiriyoruz. Bu kısımda artık özneyle değil, eylemin bir nesneye ihtiyacı olup olmadığıyla ilgileniyoruz. Yani, fiilimiz bir nesneyi üzerine alıp alamıyor mu? Bu ayrımı yapmanın süper kolay bir yolu var: Fiilin başına hemen “onu” kelimesini getirmeyi deneyin!

Geçişli Çatı: Nesneye Göz Kırparım!

Geçişli fiiller, cümlede nesne bulundurabilirler. Yani eylem, bir şeyin üzerine yapılır, bir hedefi vardır. “Neyi?”, “Kimi?” sorularına cevap verirler.

• Fiilin başına “onu” kelimesi getirilebilir.
• Cümlede nesne olmasa bile, o fiil nesne alabilme potansiyeline sahiptir.
• Örnekler:
• Okudu (onu okudu? -> Evet, anlamlı.)
• Sevdi (onu sevdi? -> Evet, anlamlı.)
• Cümle Örneği: Annem, dün tüm evi temizledi. (Neyi temizledi? Evi. Nesne var.)

Geçişsiz Çatı: Bana Kimse Gerekmez!

Geçişsiz fiiller, cümlede nesne bulunduramazlar. Eylem, sadece öznenin kendisinde kalır, başka bir şeyi etkilemez. “Neyi?” veya “Kimi?” sorularına cevap vermezler.

• Fiilin başına “onu” kelimesi getirilemez.
• Örnekler:
• Uyumak (onu uyumak? -> Hayır, anlamsız.)
• Ağlamak (onu ağlamak? -> Hayır, anlamsız.)
• Cümle Örneği: Çocuk, parkta neşeyle koştu. (Neyi koştu? Kimi koştu? Cevap yok. Nesne yok.)

Ettirgen Çatı: Başkasına Yaptırmak (Derece Artırma)

Ettirgen çatı, zaten geçişli olan bir fiile -r, -t, -tır ekleri getirilerek fiilin geçişlilik derecesini artırmaktır. Burada en önemli anlam, eylemi bizzat yapmayıp başkasına yaptırma anlamıdır.

• Kural: Geçişli Fiil + -r, -t, -tır = Ettirgen (Geçişlilik artar).
• Örnek: Oku (Geçişli: Onu oku) -> Okut (Ettirgen: Başkasına okut).
• Örnek Cümle: Müdür, ilan metnini sekretere yazdırdı. (Müdür yazmadı, sekreter yazdı.)
• İpucu: Ettirgen çatılı fiillerin cümlesinde genellikle iki tane nesne olur (biri dolaylı, biri gerçek nesne gibi düşünülebilir).

Oldurgan Çatı: Geçişsizi Geçişli Yapmak (Kapıyı Açmak)

Oldurgan çatı, adından da anlaşılacağı gibi, geçişsiz bir fiili “oldurarak” geçişli hale getirmektir. Yani, “onu” kelimesini alamayan bir fiil, -r, -t, -tır ekleriyle artık “onu” alabilir duruma gelir.

• Kural: Geçişsiz Fiil + -r, -t, -tır = Oldurgan (Fiil artık geçişli olur).
• Örnek: Gül (Geçişsiz: Onu gülmek olmaz) -> Güldür (Oldurgan: Onu güldür olur).
• Örnek: Kork (Geçişsiz) -> Korkut (Oldurgan).
• Örnek Cümle: O komik şaka hepimizi çok güldürdü. (Gülmek geçişsizken, güldürmek geçişli hale geldi.)

Türkçe Öğretmeninizden Fiilde Çatı İçin Altın İpuçları

Konuyu tam olarak cebimize koymak için şu pratik kuralları asla unutmayın. Bu ipuçları, sınav anında size zaman kazandıracak!

1. İsim Yüklemde Çatı Aranmaz!

Fiilde çatı konusunun adı üstünde: Fiil! Eğer cümlenin yüklemi isimse (Örn: “Hava bugün çok güzeldi.” veya “O, bizim sınıfın en çalışkan öğrencisiydi.”), o cümlede çatı özelliği arama zahmetine girme. Bu, en sık yapılan hatalardan biridir.

2. Dönüşlü ve Edilgen Arasındaki O İnce Çizgi

İkisi de aynı ekleri (-l, -n) alır, bu yüzden karıştırılması çok doğaldır. Ayırt etmenin yolu şudur:

• Edilgen: Yapanı meçhul, iş başkası tarafından yapılır. (Örn: Duvar boyandı. Kim boyadı? Bilmiyoruz.)
• Dönüşlü: Yapan belli, iş kendine döner. (Örn: Çocuk boyandı. Kim boyadı? Çocuk kendini boyadı.)

3. Ettirgen mi Oldurgan mı? Geriye Dönüş Testi

Bir fiil -r, -t, -tır eklerini aldıysa ve ettirgen/oldurgan çatılardan biriyse, ekleri çıkararak fiilin ilk haline bakmalısın:

• Ekleri çıkardığında fiil hala “onu” alıyorsa (Geçişli kalıyorsa) -> Ettirgen. (Örn: yaz-dır -> yazmak (onu yazmak? Evet) -> Ettirgen)
• Ekleri çıkardığında fiil “onu” almıyorsa (Geçişsiz oluyorsa) -> Oldurgan. (Örn: gül-dür -> gülmek (onu gülmek? Hayır) -> Oldurgan)

4. İşteşlikte Zorunlu Çoğulluk

İşteş çatılı bir eylemin gerçekleşmesi için öznenin mutlaka çoğul olması gerekir (Biz, onlar, iki arkadaş, öğrenciler). Çünkü bir eylemi tek başına karşılıklı veya birlikte yapamazsın. (Örn: “Ben tartıştım” diyemezsin, “Biz tartıştık” dersin.)

Gördüğünüz gibi, fiilde çatı ne kadar da eğlenceli ve mantıklı bir konuymuş! Dil bilgisi, tıpkı bir yapboz gibidir; parçaları doğru yerleştirince büyük resmi görmek çok kolaylaşır. Bol bol pratik yaparak bu konunun tadını çıkarın. Başarılar dilerim!